Środula. Krajobraz Mausa. Historie zagłębiowskich Żydów cykl wydarzeń

27 października 2022
W dwudziestoleciu międzywojennym społeczność Żydowska stanowiła niemal jedną czwartą ogółu mieszkańców Sosnowca. Dzielnica Modrzejów, centrum miasta czy synagoga przy ulicy Dekerta były miejscami najważniejszymi dla żydowskiej kultury, której rozwój brutalnie przerwała II Wojna Światowa.
Zespół Teatru Zagłębia zaprasza do wspólnego odkrywania bogatej historii Zagłębiowskich Żydów razem z partnerami projektu: MBP Sosnowiec / Zagłębiowska Mediateka, Centrum Doskonalenia Nauczycieli w Sosnowcu, Fundacja Brama Cukermana, Metis, I Like Zagłębie oraz Sosnowieckie Centrum Sztuki – Zamek Sielecki.
Wraz z premierą spektaklu „Środula. Krajobraz Mausa” Igi Gańczarczyk w reżyserii Remigiusza Brzyka  wspólnie rozpoczynamy szereg działań społeczno-artystycznych, przywracających pamięć o różnorodnej kulturze ludzi, którzy – gdyby nie tragiczne wydarzenia XX wieku – byliby obecnie naszymi sąsiadami. Najważniejszym celem planowanych działań jest upamiętnienie 80. rocznicy likwidacji bliźniaczych gett w Sosnowcu i Będzinie, która przypada na początek sierpnia 2023 roku.
Działania:
Premiera spektaklu „Środula. Krajobraz Mausa” w Teatrze Zagłębia
28 października 2022 godz. 19.00
Spektakl w reżyserii Remigiusza Brzyka, ze scenariuszem i dramaturgią – pochodzącej z Sosnowca – Igi Gańczarczyk, inspirowany jest „Mausem” Arta Spiegelmana, jedną z najważniejszych powieści graficznych w historii – „Opowieścią ocalałego”. Dwa rozdziały „Mausa” (rozdział V i VI) – „Mysie dziury” i „Pułapka na myszy” – opisują losy Władka i Andzi Spiegelmanów w Sosnowcu i na Środuli od momentu wybuchu wojny, przez przesiedlenie z centrum Sosnowca do utworzonego na Środuli getta, po ucieczkę z getta, niedługo przed jego likwidacją. Dla dramaturżki komiks był pierwszym śladem, dowodem na istnienie widmowej, nieopowiedzianej, historii dzielnicy, w której się wychowała. Z dokumentów i filmów wyłania się obraz Środuli jako miejsca wielokrotnie niszczonego i stwarzanego od nowa. Żadna inna sosnowiecka dzielnica nie przeszła tak drastycznych przeobrażeń. Środula to jednak tylko symptom, skażony krajobraz, dotkliwy punkt wyjścia do poruszenia tematu pamięci i niepamięci w szerszym kontekście historycznym i geograficznym.
Popremierowe wystawienia spektaklu są zaplanowane na 29, 30 października, 4, 5 listopada i 10, 11 grudnia.
Więcej o spektaklu: TU [klik]
Spacer teatralny „Mysie wędrówki po Świniogrodzie”
30 października 2022 godz. 10.00
miejsce zbiórki: Środula, ul. Okrzei 56, przy wejściu do Szkoły Podstawowej nr 16.
prowadzenie: Tomasz Grząślewicz
Spacer historyczny po terenie byłego getta istniejącego na Środuli śladem postaci „Mausa” Artura Spiegelmana. Będzie to wyprawa w znacznym stopniu oparta na wyobraźni. Trzeba bowiem pamiętać, że Środula, jaką zapamiętał Władek Szpigelman – ojciec Arta Spiegelmana, czyli autora „Mausa” – praktycznie nie istnieje. Są na szczęście całkiem liczne relacje świadków, kilka ważnych książek, trochę zdjęć i map. Z tych rozsypanych fragmentów powstanie trasa spaceru, którego głównym bohaterem będzie pamięć o getcie i jego mieszkańcach.
Pokaz filmu „Mur” w Zagłębiowskiej Mediatece
15 listopada 2022 godz. 18.00
Aula Zagłębiowskiej Mediateki (ul. Kościelna 11)
Amerykański film „Mur” w reżyserii Roberta Markowitza kręcony był w Sosnowcu – Środula i Konstantynów udawały wówczas warszawskie getto. W rolach głównych wystąpili m.in. Rosanna Arquette, Tom Conti, James Cromewall czy Elżbieta Zającówna. Autorem scenariusza jest Millard Lampell, współautor serialu „Pogoda dla bogaczy”. „Mur” to wzruszająca i inspirująca opowieść o bohaterskim zrywie, z góry skazanym na niepowodzenie. Przed seansem odbędzie się pokaz krótkiego dokumentu nakręconego na planie „Muru”.

Wizyta studyjna w Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN
18 listopada 2022 godz. 6.00-20.00
Wyjazd: 6.00 z parkingu Teatru Zagłębia w Sosnowcu (ul. Teatralna 4)
Powrót: około 20.00
Koszt: udział w wizycie jest nieodpłatny
Osoby zainteresowane udziałem w wizycie prosimy o wypełnienie formularza rejestracyjnego dostępnego pod linkiem: https://forms.gle/LNZUV3mzNbRPLdgC9
O zakwalifikowaniu się decyduje kolejność zgłoszeń.
Wizyta jest częścią programu edukacyjnego towarzyszącego spektaklowi Igi Gańczarczyk pt. Środula. Krajobraz Mausa (reż. Remigiusz Brzyk), którego premiera odbyła się 28 października 2022 r.
Wizyta składa się z trzech elementów:
– Oprowadzanie po wystawie stałej prezentującej 1000 lat historii Żydów polskich
– Warsztaty Lekcja (z) historii: „swoi” i „obcy”. Jak nie dopuścić, aby uprzedzenia zwyciężyły?
– Prezentacja oferty edukacyjnej Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN w Warszawie

Spektakl z komentarzem – „Środula. Krajobraz Mausa” w Teatrze Zagłębia
10 grudnia 2022 godz. 18.00
Dyskusja towarzysząca przedstawieniu „Środula. Krajobraz Mausa” z udziałem twórców spektaklu oraz zagłębiowskich regionalistów i znawców tematyki żydowskiej – Magdaleny Boczkowskiej, Tomasza Grząślewicza, Karoliny i Piotra Jakoweńko. Wspólnie porozmawiamy o brutalnie przerwanej historii społeczności Żydów zagłębiowskich.
Cykl wykładów
Styczeń – kwiecień 2023
Wykłady prowadzone przez regionalistów związanych z ochroną zabytków kultury żydowskiej oraz upamiętnianiem wielowiekowej obecności Żydów w Sosnowcu i Będzinie – Karolinę Jakoweńko i Tomasza Grząślewicza.
Pętla się zaciska – zarys dziejów żydowskiej społeczności Sosnowca w latach 1939-1942 (styczeń 2023)
Środula’43 – krótka i tragiczna historia getta żydowskiego w dzielnicy Sosnowca – Środuli (luty 2023)
Nie damy się wysiedlić – opowieść o żydowskim ruchu oporu w Sosnowcu (marzec 2023)
Ocaleni – losy osób, które przeżyły getto na Środuli (kwiecień 2023)
Więcej wydarzeń ogłosimy wkrótce.
Partner honorowy wydarzenia: Muzeum Getta Warszawskiego 
Patronat medialny: e-teatr.pl, TVP Katowice, ilikezaglebie.pl, 41-200.pl, Kurier Miejski
Wsparcie medialne: Radio Katowice